انگشتر در تاریخ انبیا و اولیا

 على‏اكبر رنجبران تهرانى

یكى از زینت‏هایى كه از دیرباز در میان انسان‏ها مرسوم بوده است، زینت انگشتر است. انگشتر علاوه بر زیبایى كه به دست مى‏بخشد، گاه داراى آثار معنوى خاصّى نیز مى‏باشد كه آن آثار مى‏تواند مجعول و معهود انسان‏ها باشد، مانند آنكه حلقه انگشترى را به نشانه پیمان ازدواج میان زن و مرد قرار مى‏دهند كه هر گاه نظر بر آن مى‏افكنند، عهد و پیمان خود را در ازدواج تازه مى‏كنند. یا ممكن است این آثار معنوى، تكوینى و مجعولِ خالق متعال باشد كه در نگین و یا ركاب انگشتر اثرى پنهان و خاص قرار داده باشد. به هر حال، «انگشتر» زینتى است كه هم داراى زیبایى ظاهرى و هم زیبایى باطنى است.

سیره پیامبران و ائمّه‏علیهم السلام‏

انگشتر در میان ادیان گذشته و انبیاى سلف جایگاه ممتازى داشته است و سابقه آن به حضرت آدم‏علیه السلام بازمى‏گردد. حضرت آدم‏علیه السلام زمانى كه از بهشت به سوى زمین هبوط كرد، به همراه خود انگشترى از بهشت آورد.1
و بعد از او حضرت نوح‏علیه السلام نیز انگشترى داشت. هنگامى كه نوح‏علیه السلام بر كشتى سوار شد و بادبان‏ها بالا رفت و بادها وزیدن گرفت و آبها در تلاطم بودند، اضطراب عجیبى كشتى را فراگرفت؛ به گونه‏اى كه هر لحظه احتمال غرق شدن كشتى مى‏رفت. در چنین هنگامه حسّاسى، جبرئیل بر حضرت نوح‏علیه السلام نازل شد و اذكارى به وى آموخت كه سبب نجات او و همراهانش شد. حضرت نوح‏علیه السلام با خود گفت: «كلامى كه چنین اثرى دارد و از خداوند به من رسیده، سزاوار است همیشه به همراه من باشد.»
و آن را روى انگشتر خود حكّ نمود. آن كلام، كلامى بود كه خداوند وى را به وسیله آن از غرق شدن نجات داد.2
زمانى كه حضرت ابراهیم‏علیه السلام در میان منجنیق قرار داشت و مى‏رفت كه در میان شعله‏هاى برافروخته نمرود قرار گیرد و بسوزد، خداوند به وسیله جبرئیل انگشترى براى او فرستاد كه روى آن اذكارى نوشته شده بود تا با دست كردن آن، از آتش در امان بماند.3
حضرت سلیمان‏علیه السلام خاتمى داشت كه بر روى آن اذكار مخصوصى نوشته شده بود و چنان اثرى داشت كه همه جنّ و شیاطین را در تحت فرمان او آورده بود.4
حضرت موسى‏علیه السلام انگشترى داشت كه دو جمله از تورات روى آن نوشته بود.
حضرت عیسى‏علیه السلام نیز صاحب انگشترى بود كه دو جمله از انجیل روى آن نگاشته بود.5
استفاده از این زینت تا زمان رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم ادامه داشت. رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم نیز داراى انگشترهاى متعدّدى بود.6 این زینت در دین اسلام به عنوان مستحبّى مؤكّد مى‏باشد. «إنَّ مِنَ السُّنَّةِ لُبْسُ الْخاتَمْ‏7؛ دست كردن انگشتر از سنّت‏هاى رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم است.»
روایات در باب «استحباب انگشترى» فراتر از حدّ تواتر است.8 و شاید كمتر مستحبّى را بتوان پیدا كرد كه به اندازه این مسأله روایت و سیره داشته باشد. تا آنجا این سیره مهم بوده است كه هر كدام از اهل‏بیت‏علیهم السلام یك یا چند انگشتر داشته‏اند.9

میراثى ماندگار

رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم یك انگشتر خود را به عنوان «میراث نبوّت و ولایت» به همراه مواریث دیگر به حضرت على‏علیه السلام دادند.10 و هم اكنون از مواریث امامت است.
محمد بن مسلم از امام صادق‏علیه السلام در مورد انگشتر جدّشان امام حسین‏علیه السلام سؤال كرد، حضرت فرمود: آن انگشتر به وصیّت حسین‏علیه السلام به امام زین العابدین‏علیه السلام رسید و آن انگشتر، همان انگشترى بود كه رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم به على‏علیه السلام و او نیز به فرزندش امام حسن‏علیه السلام و او نیز به برادرش امام حسین‏علیه السلام منتقل نموده بود. من نیز آن انگشتر را از پدرم امام باقرعلیه السلام دریافت كرده‏ام و هر روز جمعه به دست مى‏كنم.
محمد بن مسلم مى‏گوید: جمعه به محضر ایشان مشرّف شدم و آن انگشتر را دیدم.11
البته جا دارد اشاره‏اى به مطلبى داشته باشیم و آن، این است كه: مى‏دانیم انگشتر سیّدالشّهداعلیه السلام در واقعه كربلا به دست بجدل بن سلیم كلبى ملعون رسید. وى با بریدن انگشت حضرت، آن انگشتر را به تاراج برد12؛ لكن با امعان نظر مى‏توان گفت كه یا امام حسین‏علیه السلام چند انگشتر داشته است، كه انگشتر به غارت رفته غیر از انگشتر امامت بوده، و یا همان بوده لكن بعد، به دلیل اینكه از «مواریث امامت» بوده، بازستانده شده است.

آراستگى‏

در هر صورت، «انگشتر» جایگاه ویژه‏اى در آئین اسلامى دارد و علاوه بر زینت و زیبایى، به دست كردن آن داراى ثواب و اجر است. بنابرآنچه گذشت، چون انگشتر نوعى زینت و زیبایى محسوب مى‏شود و اصل «لُبس خاتم» در شریعت اسلام مطلوب و محبوب است، باید در چند و چون و كمّ و كیف آن ناظر به دستورات روشنگر دین مبین اسلام بود و روحیّه «تعبّد» را در برابر خیر مطلق و كمال بى‏انتها از دست نداد، چه اینكه او جز خیر و مصلحت و حُسن بنده خود را نمى‏خواهد.
در همین راستا، شیوه خاصّى در نحوه آراسته شدن به این زینت اتّخاذ شده است؛ به عنوان مثال: مردان را از آراسته شدن به طلا منع نموده است و براى بانوان محدودیتى از این بابت قرار نداده است. شاید در این رابطه مفسده‏اى براى مردان باشد كه بر عقول، مخفى و مستور است.
رسول خداصلى الله علیه وآله وسلم به امیر مؤمنان على‏علیه السلام فرمودند: «انگشتر طلا به دست نكن، همانا انگشتر طلا در آخرتْ زینت توست.»13
روایات در باب نهى از زینت مردان با طلا، زیاد است.

آثار انگشتر

هر كدام از ركاب و نگین، داراى خواصّ متفاوتى است، خصوص اینكه بعضى از سنگ‏ها كه مورد سفارش شریعت اسلامى مى‏باشند، آثار عجیبى دارند. به عنوان نمونه مى‏توان به داستانى از امام رضاعلیه السلام اشاره كرد:
شخصى به خدمت امام رضاعلیه السلام رسید و از اینكه صاحب فرزند نمى‏شد، گله و شكایت نمود. حضرت دستور داد تا انگشترى با نگین فیروزه تهیّه كرده و بر آن، این آیه مباركه را حك كند: «رَبِّ لاتَذَرْنى فَرداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوارِثین»14؛ پروردگار من! مرا تنها مگذار (و فرزند برومندى بر من عطا كن)، و تو بهترین وارثانى!
راوى مى‏گوید: این كار را انجام دادم و بیشتر از یكسال بر من نگذشت كه با این دستور امام‏علیه السلام فرزندى «پسر» روزى‏ام شد.15
یا در روایت آمده است كه: هركس عقیق یا فیروزه به دست كند، فقیر نمى‏شود.16
اثرات مفید دیگرى از این قبیل نیز در روایات فراوانى وارد شده است.17
انگشتر در سیره اهل‏بیت‏علیهم السلام جایگاه ویژه‏اى داشته است تا جایى كه امیرمؤمنان على‏علیه السلام چهار انگشتر به دست مى‏كردند:
- یاقوت، براى نجابت و بزرگى؛
- فیروزه، براى پیروزى؛
- حدید چینى، براى نیرومندى؛
- عقیق، براى محافظت.18
امام رضاعلیه السلام به دِعْبِل خزائى در مقابل آن اشعار زیبا كه در حضورشان خوانده شد، هدایایى دادند كه میان آنها، نگینى عقیق وجود داشت.19
امام حسن عسكرى‏علیه السلام به دست كردن انگشتر را در «دست راست»، از نشانه‏هاى مؤمن برشمرده‏اند.20

نقش نگین‏

روى انگشتر هر كدام از معصومان‏علیهم السلام ذكر خاصّى منقوش بوده و روى انگشتر پیامبران‏علیهم السلام نیز عبارت‏هاى مخصوصى نوشته بوده است كه بعضى از نقوش انگشترهاى آنان بدین گونه‏اند:
حضرت آدم‏علیه السلام: «لا اله الاّ اللّه، محمّدٌ رسولُ اللّه، علىٌّ ولىّ اللّه»؛
حضرت نوح‏علیه السلام: «لا اله الاّ اللّه»؛
حضرت سلیمان‏علیه السلام: «سبحان مَنْ ألْجَمَ الجنَّ بكلماته»؛
حضرت موسى‏علیه السلام: «اِصْبِرْ تُوجَرْ، أُصْدُقْ تُنْجِ»؛
حضرت عیسى‏علیه السلام: «طوبى‏ لِعَبْدٍ ذكر اللّه مِن أجله، و الویل لِعَبدٍ نسى اللّه مِن أجله»؛
رسول اكرم‏صلى الله علیه وآله وسلم: «محمّدٌ رسولُ اللّه»؛
امیرمؤمنان على‏علیه السلام: «ألْمُلْكُ للّه»؛
امام حسن‏علیه السلام: «العزّة للّه»؛
امام حسین‏علیه السلام: «انّ اللّه بالغ أمره»؛
امام سجّادعلیه السلام: «خَزِىَ وَ شَقِىَ قاتلُ حسین بن على‏علیهما السلام»؛
امام باقرعلیه السلام: «القوّة لِلّه جمیعاً»؛
امام صادق‏علیه السلام: «أنت ثقتى فاعصمنى من خلقك»؛
امام كاظم‏علیه السلام: «حسبى اللّه»؛
امام رضاعلیه السلام: «ماشاء اللّه، لا قوّة الاّ باللّه».21

آداب‏

حال، جا دارد كه بعضى آداب استفاده از انگشتر را به طور اختصار بیان كنیم تا در آراسته شدن به زیبایى‏ها، رضاى خالق زیبایى‏ها را به دست آوریم.
1. مستحبّ است كه ركاب انگشتر از نقره باشد و مكروه است ركاب آن از جنس آهن یا مس باشد.
2. مستحبّ است نگین انگشتر یكى از موارد زیر باشد:
عقیق، فیروزه، یاقوت، جزع یمانى، بلور، حدید چینى، درّ نجف، سنگ زمزم، زمرّد.
3. مستحبّ است انگشتر را به دست راست بكنند و قرار دادن انگشتر در دست چپ، مكروه است.
4. مستحبّ است انگشتر را در انگشت كوچك و یا كنارى آن قرار دهند و مكروه است در انگشت سبّابه یا وُسطى‏ قرار گیرد.
5. زینت كردن مردان با طلا، مطلقاً حرام است و انگشتر نیز از این قاعده مستثنى‏ نیست.
6. مستحبّ است روى انگشتر آیه‏اى از آیات قرآن كریم یا نقوشى از نقوش انگشتر ائمّه اطهارعلیهم السلام نوشته شود. و كشیدن تصویر حیوانات بر آن، مكروه است.
7. واجب است به هنگام استنجاء، انگشترى كه اسماء الهى و یا نام اهل‏بیت‏علیهم السلام بر آن نوشته شده، از دست درآورده شود.
8. سزاوار است به هنگام وضو، انگشتر را بچرخانند تا یقین كنند كه آب به زیر انگشتر رسیده است.
9. نشان گذاشتن انگشتر براى یادآورى كارها، مكروه است مگر در شمارش ركعات نماز كه مكروه نیست.22

پى‏نوشت‏ها:

1. امالى، شیخ صدوق، ص 456، ح 5.
2. همان؛ مكارم الاخلاق، ص 90.
3. همان.
4. تفسیر على بن ابراهیم قمى، ج 2، ص 236.
5. امالى، ص 456، ح 5؛ مكارم الاخلاق، ص 90.
6. وسائل الشیعه، ج 5، ص 79، ح 5971.
7. كافى، ج 6، ص 469، ح 2.
8. براى اطلاع بیشتر، ر.ك: اعجاز نگین (اعجاز الفصّ).
9. كافى، ج 6، ص 469، ح 2.
10. علل الشرایع، ج 1، ص 166، ح 1.
11. امالى، ص 144، ح 13.
12. لهوف، ص 130.
13. كافى، ج 6، ص 469، ح 5.
14. انبیاء / 89.
15. امالى، شیخ طوسى، ص 48، ح 62 - 31.
16. كافى، ج 6، ص 470، ح 1؛ ص 472، ح 1.
17. ر.ك: اعجاز نگین.
18. تهذیب الاحكام، ج 6، ص 37، ح 19.
19. امالى، شیخ طوسى، ص 359، ح 749 - 19.
20. تهذیب الاحكام، ج 6، ص 52، ح 37.
21 و 22. ر.ك: اعجاز نگین.